Pracodawca musi wykonywać pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia, gdy w środowisku pracy występują czynniki, których poziom narażenia należy kontrolować zgodnie z obowiązującymi przepisami. Dotyczy to m.in. hałasu, pyłów i substancji chemicznych. Kiedy dokładnie pomiary są wymagane i od czego zależy ich zakres? Wyjaśniamy poniżej.
Czym są czynniki szkodliwe dla zdrowia w środowisku pracy?
Czynniki szkodliwe dla zdrowia to czynniki, których oddziaływanie na pracującego może prowadzić lub prowadzi do schorzenia. Dzielimy je na trzy główne grupy:
- Czynniki fizyczne – np. hałas, drgania mechaniczne, mikroklimat, promieniowanie optyczne i elektromagnetyczne.
- Czynniki chemiczne – np. substancje toksyczne, drażniące, uczulające, rakotwórcze i mutagenne.
- Czynniki biologiczne – np. bakterie, wirusy, grzyby i pierwotniaki.
Jak pracodawca ustala, które czynniki szkodliwe wymagają pomiarów?
Zanim pracodawca zleci badania i pomiary, powinien rozpoznać źródła emisji czynników szkodliwych oraz sprawdzić warunki, w jakich wykonywana jest praca. Chodzi o ustalenie, jakie czynniki występują w zakładzie i co może wpływać na ich stężenie, natężenie lub poziom narażenia pracowników.
Przy podejmowaniu decyzji pracodawca powinien uwzględnić:
- Rodzaj i właściwości czynnika – czyli to, z jaką substancją lub czynnikiem mamy do czynienia.
- Procesy technologiczne – jakie procesy są prowadzone w zakładzie i jakie są ich parametry.
- Maszyny i urządzenia – czy wykorzystywany sprzęt, instalacje lub narzędzia mogą być źródłem emisji czynników szkodliwych. Należy przy tym uwzględnić również dane producenta dotyczące emisji.
- Środki ochrony zbiorowej – jakie zabezpieczenia zastosowano i jak są użytkowane.
- Organizację pracy – w jaki sposób wykonywane są poszczególne zadania.
- Czas narażenia – jak długo pracownicy rzeczywiście mają kontakt z danym czynnikiem, z uwzględnieniem obowiązującego systemu i rozkładu czasu pracy.
Pracodawca ma również obowiązek konsultować z pracownikami lub ich przedstawicielami działania związane z rozpoznawaniem i wyborem czynników szkodliwych, które wymagają badań i pomiarów. Konsultacje powinny obejmować także wykonywanie pomiarów oraz pobieranie próbek na stanowiskach pracy.
W jakim terminie należy wykonać pierwsze pomiary czynników szkodliwych?
Pracodawca ma obowiązek zapewnić wykonanie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia najpóźniej w ciągu 30 dni od dnia rozpoczęcia działalności.
Jak często należy wykonywać pomiary czynników szkodliwych?
Częstotliwość badań i pomiarów zależy od rodzaju czynnika oraz wyników ostatnich pomiarów. Poniższa tabela przedstawia podstawowe terminy określone w rozporządzeniu.
| Rodzaj czynnika | Wynik ostatniego pomiaru | Jak często wykonywać pomiary? |
| Czynniki chemiczne i pyły | Powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS | Co najmniej raz na 2 lata |
| Powyżej 0,5 wartości NDS | Co najmniej raz w roku | |
| Czynniki rakotwórcze, mutagenne i substancje reprotoksyczne | Powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS | Co najmniej raz na 6 miesięcy |
| Powyżej 0,5 wartości NDS | Co najmniej raz na 3 miesiące | |
| Pył zawierający azbest | Zasada ogólna | Co najmniej raz na 3 miesiące |
| Wyniki dwóch ostatnich pomiarów nie przekroczyły 0,5 NDS | Co najmniej raz na 6 miesięcy | |
| Promieniowanie optyczne nielaserowe | Powyżej 0,4 do 0,7 wartości MDE | Co najmniej raz na 2 lata |
| Powyżej 0,7 wartości MDE | Co najmniej raz w roku | |
| Promieniowanie laserowe | Powyżej 0,4 do 0,8 wartości MDE | Co najmniej raz na 2 lata |
| Powyżej 0,8 wartości MDE | Co najmniej raz w roku | |
| Pola lub promieniowanie elektromagnetyczne | Występuje tylko strefa pośrednia | Co najmniej raz na 2 lata |
| Występuje strefa zagrożenia lub niebezpieczna | Co najmniej raz w roku | |
| Mikroklimat zimny lub gorący | Zasada ogólna | Raz w roku |
| Podczas dwóch ostatnich badań wartości wskaźników mikroklimatu nie przekraczały wartości dopuszczalnych dla 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy | Raz na 2 lata | |
| Hałas, hałas ultradźwiękowy i drgania mechaniczne | Powyżej 0,2 do 0,5 wartości NDN | Co najmniej raz na 2 lata |
| Powyżej 0,5 wartości NDN | Co najmniej raz w roku |
Objaśnienie skrótów: NDS – najwyższe dopuszczalne stężenie; NDN – najwyższe dopuszczalne natężenie; MDE – maksymalna dopuszczalna ekspozycja. Wartości te służą do oceny poziomu narażenia pracowników na poszczególne czynniki szkodliwe.
Ważne: częstotliwość pomiarów nie zawsze jest taka sama. Przepisy przewidują również określone warunki, w których można zmniejszyć częstotliwość badań lub od nich odstąpić. Jeżeli zmienią się warunki pracy, wyposażenie techniczne lub proces technologiczny i może to wpłynąć na poziom narażenia, pomiary należy wykonać ponownie.
Gdzie zlecić badania i pomiary czynników szkodliwych?
Badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy należy zlecać przede wszystkim laboratoriom posiadającym akredytację w zakresie wykonywanych badań i pomiarów. Przed wyborem laboratorium warto sprawdzić, czy jego akredytacja obejmuje konkretny czynnik, który występuje w zakładzie pracy.
Jeżeli nie ma laboratorium akredytowanego do badania lub pomiaru danego czynnika, przepisy dopuszczają skorzystanie z innych jednostek spełniających określone wymagania. Mogą to być:
- laboratoria szkół wyższych, instytutów naukowych Polskiej Akademii Nauk lub instytutów badawczych, które prowadzą takie badania i mają wdrożony system zapewnienia jakości;
- laboratoria Państwowej Inspekcji Sanitarnej lub Wojskowej Inspekcji Sanitarnej, jeżeli mają wdrożony system zapewnienia jakości;
- inne laboratoria, które posiadają wymagany certyfikat, odpowiednią aparaturę pomiarową oraz zapewniają jej udokumentowany nadzór metrologiczny, w tym okresowe wzorcowanie lub sprawdzanie i konserwację.
Przed zleceniem pomiarów warto ustalić z laboratorium, jakie czynniki może zbadać, jaki jest zakres jego uprawnień oraz jakie dokumenty otrzyma pracodawca po wykonaniu usługi.
Jak długo przechowywać wyniki pomiarów i kiedy udostępnić je pracownikom?
Pracodawca ma obowiązek przechowywać wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia przez 3 lata od daty ich wykonania.
Nie wystarczy jednak samo przechowywanie dokumentacji. Pracodawca powinien również:
- niezwłocznie poinformować pracowników narażonych na działanie czynników szkodliwych o aktualnych wynikach badań i pomiarów;
- udostępnić im te wyniki;
- wyjaśnić, co oznaczają uzyskane wyniki.
Wyniki badań i pomiarów należy uwzględnić w ocenie ryzyka zawodowego na poszczególnych stanowiskach pracy. Pozwalają one określić rzeczywisty poziom narażenia pracowników, ocenić potencjalne zagrożenia dla ich zdrowia oraz ustalić, czy konieczne jest wprowadzenie dodatkowych środków ochronnych.
Jaką dokumentację musi prowadzić pracodawca po wykonaniu pomiarów?
Pracodawca ma obowiązek prowadzić dokumentację dotyczącą czynników szkodliwych dla zdrowia występujących na stanowiskach pracy. Obejmuje ona dwa podstawowe dokumenty:
- Rejestr czynników szkodliwych dla zdrowia – należy w nim na bieżąco wykazywać czynniki szkodliwe występujące na stanowiskach pracy.
- Kartę badań i pomiarów czynników szkodliwych – należy na bieżąco wpisywać do niej wyniki wykonanych badań i pomiarów.
Jak długo przechowywać dokumentację?
Rejestr czynników szkodliwych oraz karty badań i pomiarów należy przechowywać przez 40 lat od daty ostatniego wpisu. Jest to inny okres niż w przypadku samych wyników badań i pomiarów, które przechowuje się przez 3 lata od daty ich wykonania.
W przypadku likwidacji zakładu pracy pracodawca ma obowiązek niezwłocznie przekazać rejestr i karty właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu. W przypadku określonych jednostek wojskowych dokumentację przekazuje się właściwemu komendantowi wojskowego ośrodka medycyny prewencyjnej.
Czy pracownik może uzyskać dostęp do wyników?
Tak. Pracownik, były pracownik, ich przedstawiciel ustawowy lub pełnomocnik może na pisemny wniosek uzyskać dostęp do wyników badań i pomiarów zapisanych w rejestrze i karcie. Może również wystąpić o sporządzenie wyciągów, odpisów lub kopii tych wyników.
Podsumowanie
Właściwe wykonywanie badań i pomiarów czynników szkodliwych to nie tylko obowiązek pracodawcy, ale również ważny element dbałości o bezpieczeństwo pracowników. Równie istotne jest zadbanie o prawidłową dokumentację związaną z tymi pomiarami.
Jeśli potrzebują Państwo pomocy w przygotowaniu dokumentacji BHP dotyczącej czynników szkodliwych w środowisku pracy, oferujemy wsparcie dopasowane do potrzeb Państwa firmy. Zapraszamy do kontaktu z nami, aby omówić szczegóły współpracy:
- pod numerem telefonu: +48 698 545 433
- pod adresem e-mail: biuro@kkr.tax
- stacjonarnie, pod adresem: ul. Szlak 49, 31-153 Kraków (po wcześniejszym umówieniu terminu)